|
Gần nghìn năm
tuổi, từng là kinh đô của nhiều triều đại, nếp sống của người
Thăng Long - Hà Nội do đó có cốt cách riêng, tầm văn hóa cao hơn,
trong đó tập quán, lề thói ăn uống... cũng được nhiều vùng trong
cả nước công nhận là đáng làm theo, nếu có thêm điều kiện. Bên
cạnh lối ẩm thực cầu kỳ mang tính cung đình, nặng về lễ nghi lại
có lối ẩm thực rất bình dân, dung dị, đơn giản. Có “ẩm thực sang
trọng” lại có “ẩm thực vỉa hè”; ngoài mấy bữa chính thì Hà Nội
là nơi có nhiều món quà ngon ít nơi sánh được.
Văn hóa ẩm thực của người Hà Nội trước hết ở chỗ tinh sành, “quý
hồ tinh bất quý hồ đa”, thanh cảnh, ngon và lành, sạch sẽ, chế
biến tinh vi với nghệ thuật cao, món nào ra món ấy, đầy đủ gia
vị để mỗi món mang một đặc trưng riêng biệt.
Không thể kể hết những cách ăn của người Hà Nội đã quen với cách
ăn thanh lịch. Mùa nào thức ấy, giờ nào món ấy. Tháng ba ăn bánh
trôi bánh chay, tháng tám ăn bánh trung thu, tháng năm làm rượu
nếp, mùa thu ăn cốm với hồng hoặc chuối trứng cuốc...
Buổi sáng là bánh cuốn Thanh
Trì, xôi lúa Hoàng Mai, tối mới ăn lục tào xá, đêm ăn lạp xường
lồ mái phàn, trưa ăn bún chả... Những món ăn Hà Nội chẳng phải
là cao lương mỹ vị gì, chỉ là những món dân dã gợi nhớ hương vị
Hà Nội mà những người xa Hà Nội chẳng thể nào quên. Chẳng thế mà
nhà văn Vũ Bằng vào Sài Gòn sống hàng chục năm trời, cách xa Hà
Nội, ông mang bệnh nhớ nhung, nỗi nhớ cồn cào, se sắt, y như
người xưa trong điển cổ Trung Hoa mà Vũ Bằng đã dẫn trong lời
nói đầu trong cuốn “Món ngon Hà Nội”: “Tại kinh đô Trương Hàn
thấy lá ngô rụng giếng thu thì sực nhớ đến rau thuần, cá lư và
muốn treo ấn trở về quê cũ”. Nhà văn Nguyễn Tuân có sở thích ăn
phở Hà Nội, đến nỗi trong dịp đi dự Đại hội hòa bình thế giới
tại Hensiki (Phần Lan) mới chỉ xa Hà Nội chưa đầy một tuần lễ,
cụ Nguyễn đã nhớ đến phở, đó là: “Chúng tôi nhớ heo hắt vì đi xa
đất nước, khẩu vị lạc điệu, thấy nhớ nhà, nhớ đất nước, có cả
một sự nhớ ăn phở nữa”.
Ẩm thực Hà Nội được nhắc đến
nhiều trong thơ ca, các nhà văn, nhà báo như Phạm Đình Hổ, Cao
Bá Quát, Vũ Bằng, Nguyễn Tuân, Thạch Lam, Băng Sơn, Mai Khôi...
Có thể kể ra đây một loạt các đặc sản ẩm thực Hà Nội qua những
câu ca dao, tục ngữ truyền khẩu: bánh trôi làng Gạ, bún làng Sùi
và làng Tứ Kỳ, cá rô đầm Sét, sâm cầm Hồ Tây, cam Canh, bưởi
Diễn, chuối Sù, cà Láng, bánh cuốn Thanh Trì, bánh dày làng Kẻ,
bánh tẻ làng So, bánh đúc Đơ Bùi, tương làng Sủi, giò Chèm, nem
Vẽ...
Riêng các món quà thì Hà Nội
đã nâng nghệ thuật ăn uống lên cao nhiều bậc. Nói đến phở, người
ta nghĩ ngay đến phở Bắc, mà phở Bắc thì không đâu bằng phở Hà
Nội. Vũ Bằng đã từng viết, phở là món ăn điểm tâm của tất cả
người Việt. Người Việt có thể không ăn cái này, cái kia, nhưng
chắc chắn ai cũng đã từng ăn phở. Mà phở ngon nhất là phở Hà Nội.
Hễ cứ trông thấy người Hà Nội ăn phở thì đố ai mà ngưng lại được
cái sự phải... ăn theo. Bánh cuốn Thanh Trì làm Thạch Lam phải
ví nó như mảng lụa, mát rượi đầu lưỡi. Bún ốc là món kỳ lạ của
Hà Nội, có món nóng, món nguội, có món chua hương dấm bỗng, có
món mà Thạch Lam thấy mấy cô gái ăn nó, nước mắt ròng ròng vì
cay vì chua, ông nhận xét những giọt nước mắt này còn chân thật
hơn cả những giọt lệ tình... Rồi nữa, bánh cốm không ai vượt
được nhà hàng Nguyễn Ninh, Hàng Than. Ô mai là kỷ niệm “thời áo
trắng” nữ sinh thì ở phố Hàng Đường, mứt sen, mứt tết, bánh
Trung thu, bột sắn, chè ướp hương sen, ướp hương nhài ngon nhất
là trên phố Hàng Điếu.
Ngoài chuyện ăn
thì người Hà Nội uống cũng rất cẩn thận, chu đáo. Nhiều gia đình
Hà Nội ngày Tết không thể thiếu cái vị thơm dịu, ngọt mát của
chén trà sen, đó là thứ trà được ướp hương của hoa sen Hồ Tây
rất cầu kỳ. Rượu ngon Hà Nội thì đại thi hào Nguyễn Trãi đã nhắc
đến: rượu sen, rượu cúc như một sản vật của đất Thượng Kinh
trong tác phẩm dư địa chí. Một số địa danh nổi tiếng rượu ngon
như làng Hoàng Mai, làng Thụy, làng Vọng, làng Ngâu, làng Thổ
Khối... đều là những nơi nấu rượu nổi tiếng.
Nhà hàng chả cá Lã Vọng đã như
một thương hiệu được nhiều người trong và ngoài nước biết đến.
Cái món ăn độc đáo này có từ cuối thế kỷ 19, theo truyền lại thì
món nổi tiếng này thuộc chi họ Đoàn ở phố Hàng Sơn, Hà Nội, đến
khi tiếng tăm vang dội của chả cá Lã Vọng mà đã đổi tên phố Hàng
Sơn thành phố Chả Cá.
Nem Vẽ xưa nổi tiếng khắp kinh
kỳ, được xếp vào hàng cao lương mỹ vị và không bao giờ thiếu
trên mâm cỗ vua ban lộc nước cho các trạng nguyên, tiến sĩ đỗ
đạt.
“Cỗ
sang nem Vẽ, giò Chèm
Anh giã, em gói nên duyên mặn mà
Phố phường kẻ chợ gần, xa
Miếng ngon nức tiếng quê ta khéo làm”
Mứt sen trần đã có người ví nó
là quốc hồn, quốc túy, bởi không biết từ bao giờ, mứt sen trần
đã trở thành món quà đặc biệt, được người Hà Nội sử dụng vào
những dịp đặc biệt như lễ tết, cưới hỏi. Chỉ biết rằng, cho đến
nay mứt sen đã trở thành những món hảo hạng mà nổi tiếng nhất
vẫn là mứt sen Hà Nội, và thương hiệu nổi tiếng là cửa hàng bánh
mứt kẹo dân tộc Ninh Hương ở 22 Hàng Điếu bởi nó được làm bằng
phương pháp truyền thống theo những bí quyết riêng để giữ được
nguyên màu sắc tự nhiên của hạt sen, độ ngọt bùi vừa phải, hương
thơm thanh mát của hoa bưởi, giữ được cái thanh ngọt, mát bùi
trong mỗi hạt sen.
Mâm cỗ ở Hà Nội các món ăn đều
được chế biến một cách rất cầu kỳ, tinh vi mang tính nghệ thuật,
có khi phải là các đầu bếp trở thành nghệ nhân ẩm thực như nghệ
nhân Đinh Bá Châu, Ánh Tuyết... thực hiện.
Cách ăn của
người Hà Nội xưa rất tinh tế, cầu kỳ, một bữa cỗ thường có nhiều
món nhưng mỗi món không nhiều. Các cụ quan niệm thưởng thức món
ăn chứ không phải ăn để lấy no. Mỗi món ăn được làm tỉ mỉ, cẩn
thận vì thế khi thưởng thức cũng là lối nhâm nhi, từ tốn từng
miếng nhỏ, cảm nhận từ đầu lưỡi để tận hưởng đến tận cùng những
hương vị chứa đựng trong mỗi món ăn.
Những du khách
nước ngoài khi được thưởng thức mâm cỗ cổ truyền tại nhà hàng
Ánh Tuyết, được tận hưởng những món ăn với hương vị đặc trưng
mang đầy đủ nét văn hóa ẩm thực Hà Nội, ẩm thực Việt Nam. Ông
Anthony Bourdain - một đầu bếp có tiếng ở Mỹ, đã đi nhiều, ăn
nhiều món tại nhiều nước trên thế giới, khi đến thăm và thưởng
thức những món ăn theo phong cách truyền thống của đất Hà Thành
tại nhà hàng Ánh Tuyết giữa khu phố cổ Mã Mây đã phải thốt lên
rằng: Đây là một giá trị văn hóa thực sự của người Việt, hiếm
nơi nào sánh được.
Như vậy, chúng ta đã có một
Việt Nam “nghìn năm văn hiến”, có một Hà Nội “nghìn năm văn vật”
thì tại sao lại không có - và thật ra là bao hàm trong đó - một
Di sản văn hóa ẩm thực Việt Nam - ẩm thực Hà Nội.
|