Các truyền thuyết, truyện kể dân gian đến ca dao tục ngữ đều mang những nét đặc trưng Hà Nội, thanh lịch và tinh tuý.

Chẳng thơm cũng thể hoa nhài

Chẳng thanh lịch cũng là người Tràng An

Người Hà Nội không:

Gặp em anh nắm cổ tay

Mượn vá cái áo mượn may cái quần

mà là:

Hỡi cô đội nón ba tầm

Cô về Yên Phụ phiên rằm lại sang

Phiên rằm chợ chính Yên Quang

Yêu hoa anh đợi hoa nàng mới mua

Nét thanh lịch của Hà Nội còn được thể hiện qua cái ăn cái mặc và được người ta lấy đó làm chuẩn. Trước đây người ta thường nói là người Hàng Đào cảnh vẻ ăn cái giá cắn làm đôi, không bao giờ người ta chê Hà Nội ăn phàm uống phũ, người ta có thể chê người Hà Nội quá cảnh vẻ, quá kỹ tính, cái giá cắn làm đôi đó chính là sự thanh lịch rất chọn lọc, cái tính tinh chọn, tính nâng cao trong sinh hoạt, trong cuộc sống.

Hà Nội cũng là đề tài của văn học. Phố Hàng Buồm tức là phường Hạ Khẩu ngày xưa với rất nhiều cao lâu, tửu quán, trà đình đã đi vào thơ của Nguyễn Du, hay phố Hàng Giấy, trên phố Hàng Đậu xưa kia là xóm ca trù, xóm ả đào, giải trí, vui chơi. Những chợ đêm Hán Xuân, chợ đền Bạch Mã, chùa cầu Đông với sự tích Tú Uyên gặp Giáng Kiều, những cái này ở trong phố đi vào văn học, trở thành đề tài của văn học cổ điển.

Hà Nội còn có nét đặc trưng khác nữa: đặc trưng của Hà Nội 36 phố phường. Người ta còn cho rằng tiếng của Hà Nội là tiếng của vùng 36 phố phường. Phường và phố khác nhau như thế nào?

Theo sách văn hoá Việt Nam thì phường là nơi sinh sống - hội họp của những người cùng làm một nghề. Ví dụ như: phường chèo, phường thợ. Phường, ngoài nội dung chỉ những tổ chức của những người cùng làm một nghề, còn có cách gọi khác nữa là chỉ những khu vực địa lý được coi là đơn vị hành chính cấp cơ sở ở kinh thành Thăng Long lúc bấy giờ....Phố nguyên nghĩa là nơi bán hàng mà ngày nay còn gọi là cửa hiệu. Song do các "phố" tập trung ken sát nhau thành một dãy dài nên các dãy gồm nhiều "phố" ấy cũng được gọi là phố. Và dần dần cái từ với nghĩa là một dãy các cửa hàng đã lấn át cái từ phố nguyên nghĩa và thế là 36 phố phường Hà Nội đã ra đời, bắt nguồn từ bằng "hàng" như: Hàng Bạc, Hàng Đào...

Về nét đặc trưng của Hà Nội 36 phố phường, nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc cho biết: Thăng Long hình thành từ đầu đời nhà Lý (năm 1010), lúc bấy giờ dân cư không đông, nhưng sau đó thì dân cư tứ trấn Đông, Nam, Đoài, Bắc, và cả vùng Thanh lẫn Nghệ cũng kéo về Thăng Long Hà Nội để sinh cơ lập nghiệp. Đây là dải đất kinh kỳ nên các nhu cầu về kinh tế, văn hoá, xã hội, cao hơn các địa phương, những người tài giỏi của đất nước đã tập trung về Hà Nội. Trước đây, người giỏi nghề, người tài khéo đều tập trung ở cửa sông Tô ra sông Hồng là đường thông thương quan trọng của Hà Nội. Các thuyền bè muốn vào Hà Nội buôn bán đều phải qua cửa sông Tô Lịch cho nên khu vực này trở nên sầm uất.

Đời Nhà Lê, Thăng Long chia làm 36 phường, phường là diện, phố là tuyến, trong từng phường có rất nhiều phố. Chẳng hạn như phường Đông Tác thì có phố Hàng Bạc, phố Hàng Giầy, Hàng Mắm, Mã Mây.

Sang đời Nhà Nguyễn, khi Thăng Long đổi tên là Hà Nội (năm 1831), thì Hà Nội không chỉ là 36 phường nữa mà chia ra làm 250 phường, thôn, trại khác nhau. Ví dụ một phường nhà Lê được chia thành dăm bảy phường, thậm chí hàng chục phường, thôn trại nhỏ dưới thời nhà Nguyễn. Đến bây giờ, nói đến Hà Nội 36 phố phường là người ta nghĩ ngay đến khu phía bắc Hồ Gươm kéo đến tận chợ Đồng Xuân, đến Quán Thánh đổ ngược lại. Tại khu vực 36 phố phường người tứ xứ kéo về, người làng Giới Tế về họp thành làng Mành để đan mành, người Châu Khê - Hải Dương về làm nghề vàng bạc lập ra phố Hàng Bạc, người làng Chắm ở Phong Lâm - Văn Lâm - Hải Dương kéo về lập ra phố Hàng Giày và ngõ Hải Thượng để đóng giày, dép, người làng Nhị Khê kéo về Hà Nội để làm nghề tiện, tiện gỗ. Do vậy, các phố của Hà Nội mang tên các hàng nghề, sản xuất, thủ công nghiệp hay là nghề buôn bán thương nghiệp.

Hiện nay, cũng chính khu vực 36 phố phường xưa được gọi là khu phố cổ. Khu phố cổ này bao gồm đáy nhỏ một bên là đường bờ sông đê cũ: Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, một bên là phố Hàng Cót, Hàng Điếu, Hàng Gà, kéo xuống Hàng Bông rồi từ Hàng Bông chạy ra phía Đông, Hàng Đồng - Cầu Gỗ, trở lại khu vực Trần Quang Khải theo hình thang với đỉnh là phố Hàng Đậu...

Theo VOV