Trải qua hàng trăm năm biến động thăng trầm của lịch sử, có thể nói văn hoá cả thế giới như hội tụ lại dưới ṿm trời Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh khiến thành phố này có một bộ mặt văn hoá đa dạng và nhiều sắc thái.

Sài G̣n thành phố Hồ Chí Minh "vùng đất lành chim đậu" không mang tính kỳ thị, nơi hội tụ dân cư của cả nước và nhiều sắc dân trên thế giới đă tiếp nhận, chắt lọc, hấp thụ tinh hoa văn hoá nhân loại từ Đông sang Tây. Tất cả những chủ thuyết, học thuyết trường phái triết học hữu thần hoặc vô thần đều được hội nhập và "Sài G̣n hoá" trên cơ sở của văn hoá Việt Nam – văn hoá cách mạng. Tất cả những ḍng chảy văn hoá đó đă hoà nhập cùng nhau, bổ túc cho nhau tạo nên hiện tượng "Mái nhà chung văn hoá” với những đường nét mang tính toàn cầu: Việt – Hoa – Anh - Ấn – Nga – Hàn - Mỹ - Pháp - Nhật… (1) Ở Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh tùy thuận theo nhận định mà người ta phát biểu đại khái như: "Sài G̣n thập cẩm", "Sài G̣n muôn mặt", "Sài G̣n tả-pín-lù"… cũng hàm ư diễn tả độc đáo muôn màu muôn sắc có một không hai của thành phố trẻ năng động và giàu sức sống này.

1. Chính thức vào năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu sai Thống suất Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lư và b́nh định đất Sài G̣n. Đây là một hoạt động chính trị - quân sự mang tính chiến lược của triều đ́nh nhà Nguyễn vào Nam lập nghiệp. Văn hoá biển đă đồng hành với người Trung Bộ trên con đường Nam tiến hội nhập vào đất Sài G̣n. Văn hoá biển Miền Trung với tinh thần năng động thích ứng bởi những cư dân sinh sống dọc dài đất cằn khô eo hẹp: Một bên là núi non chập chùng sỏi đá và một bên là biển cả thăm thẳm bao la. Quy luật tồn tại trước thiên nhiên khắc nghiệt đă trui rèn người dân Trung bộ thành những con người "lên non xuống biển", cần cù, nhẫn nại, giỏi chịu đựng, có óc mạo hiểm dám nghĩ, dám làm… đă là những tố chất tích cực góp phần giúp cộng đồng người Việt đủ sức đương đầu với mọi trở ngại và vạch ra nhiều dự phóng ước mơ trên vùng đất mới đang được khai phá. Về mặt nghề nghiệp, đáng kể nhất là người dân miền Trung đă đưa vào Sài G̣n những nét tài hoa độc đáo của ngành nghề chạm khắc gỗ và điêu khắc đá, vốn là thế mạnh của những phường thợ chuyên lo xây dựng kinh thành và thiết kế cung đ́nh Huế dưới triều đại nhà Nguyễn. Về mặt ẩm thực, phải kể đến những món ăn đặc sắc Miền Trung trên đất Sài G̣n như món ḿ Quảng, bún ḅ Huế, tré Huế… như vậy ngay từ đầu văn hoá biển Trung Bộ đă là một phần của văn hoá Sài G̣n .

2. Muộn hơn thời kỳ này một chút c̣n có một ḍng văn hoá Trung Hoa hội nhập vào đất Sài G̣n thông qua những nhóm nghĩa binh "phản Thanh phục Minh" t́m đến nơi này lánh nạn. Họ như những con ong theo ḍng lịch sử đă đem phấn hoa của văn hoá Trung Hoa gieo trồng trên đất Sài G̣n. Con cháu hậu duệ của những nhóm nghĩa binh này đă phát triển mạnh như ta thấy ngày nay. Tiêu biểu và gây ấn tượng nhất là ở vùng Chợ Lớn, nơi được mệnh danh là "China Town" trên đất Sài G̣n. Đặc điểm của cộng đồng người Hoa - vốn là những lưu dân tha phương ít sở hữu đất đai – là thương mại xuất nhập khẩu và công kỹ nghệ nhẹ. Từ xưa, người Hoa ở trên đất Sài G̣n - Chợ Lớn đă rất nhanh nhạy với "nền kinh tế thị trường"; họ tiên đoán được nhu cầu xă hội, bắt mạch được tâm lư người tiêu dùng. Trên thương trường ở đất Sài G̣n, sở trường đó khó ai hơn được người Hoa. Nhờ họ, hàng hoá được lưu thông phân phối, sản phẩm nội địa và ngoại quốc có “đầu ra đầu vào" nhờ xuất nhập khẩu. Ở Sài G̣n, cần bất cứ cái ǵ tới ngay Chợ Lớn: từ đồ kim khí điện máy đến ngành hàng nhựa rồi Đông tây y dược… thượng vàng hạ cám ở China town đều có đủ. “Ăn quận năm, nằm quận ba”… hay nói cho sát nghĩa hơn là "ăn ở China town" mới thực là thưởng thức được hết cái thứ ăn uống ở đất Sài G̣n. Tất nhiên China town không phải là nơi có đủ mọi thứ đặc sản, sơn hào hải vị của miền Đất Phương Nam hoặc là tất cả những món trân châu kỳ vị quốc tế, nhưng điều đáng nói ở đây là ngoài cái tài làm bếp nấu ăn c̣n kèm theo cái bầu không khí vui nhộn, hào sảng, nghĩa hiệp, hiếu khách khi ẩm thực chè chén của người Hoa. Một cái ǵ đó rất đồng chất đồng điệu, rất Trung Hoa, rất Nam Bộ và cũng rất… Sài G̣n. China town c̣n có những khu phố cổ, những Hội quán Miếu Ông, Miếu Bà, Tinh Vơ Môn, Nhân Nghĩa Đường, Tụ nghĩa Đường, gánh hát tuồng Hồ Quảng, những đội diễn múa Lân Sư Rồng… Chợ Lớn đúng là một sân khấu hoành tráng diễn tả đủ mọi sắc thái của cộng đồng người Hoa trên đất Sài G̣n.

3. Năm 1861, Thực dân Pháp chiếm Sài G̣n phá vỡ thế "bế quan tỏa cảng" của triều đ́nh nhà Nguyễn. Lúc bấy giờ văn hoá Sài G̣n đă giàu chất văn hoá bản địa: văn hoá đồng bằng Nam Bộ, văn hoá biển Trung Bộ, văn hóa của các cộng đồng dân tộc Khmer, Hoa… trên đất Sài G̣n lại có sự phát triển giao thoa văn hoá với các nước khu vực Đông Nam Á. Đặc biệt là những mối quan hệ ảnh hưởng văn hóa với hai nước lớn Trung Hoa và Ấn Độ về hai lĩnh vực triết học và tôn giáo. Dưới chiêu bài "bảo hộ", văn hoá Âu Tây xâm nhập mạnh vào đất Sài G̣n. Bỏ qua những yếu tố tiêu cực, những thủ đoạn thực dân. Những nhân tố tích cực của nền văn hoá Pháp – văn hoá Âu Tây được truyền tải qua những con người, có lư tưởng xă hội: những kỹ sư, bác sĩ, ông cố bà sơ, những nhà thám hiểm, khảo cổ học v.v… do hoàn cảnh lịch sử đưa đẩy họ có mặt trong đoàn quân viễn chinh Pháp đi “khai hoá thuộc địa”. Qua họ, tinh hoa văn hoá Pháp đă đâm chồi, nảy lộc trên đất Sài G̣n mà thành quả là những ngành nghề bách khoa, triết học, tôn giáo, mỹ thuật, nghệ thuật khảo cổ, văn chương và ẩm thực…với những tiêu chuẩn Chân - Thiện - Mỹ theo kiểu tư duy Âu Châu.

4. Chiến thắng Điện Biên Phủ (7-5-1954) đánh dấu sự thất bại hoàn toàn của thực dân Pháp tại Việt Nam. Hiệp định Geneve tạm thời chia đôi đất nước Việt Nam tạo biến động lịch sử gây nên làn sóng di cư từ Bắc vào Nam. Thực sự từ trước biến cố này, vẫn có ít nhiều di dân Bắc Bộ vào Nam lập nghiệp, nhưng phong trào di cư 1954 vô t́nh đă trở thành một cao trào tạo dịp để văn hoá đồng bằng Bắc Bộ hội nhập mạnh hơn vào đất Sài G̣n. Những khu vực tập trung dân cư Bắc Bộ như: Ngă ba Ông Tạ, Xóm chiếu Khánh Hội, Xóm Mới G̣ Vấp, Trung Chánh Hóc Môn… đă làm cho bộ mặt Sài G̣n những sắc màu văn hoá mới. Văn hoá đồng bằng Bắc Bộ với cơ cấu tổ chức làng xă chặt chẽ mang đậm tính kỷ cương trật tự xă hội đă góp phần xây dựng và làm phong phú tính cách người Sài G̣n: vừa hào sản phóng khoáng kiểu phương Nam lại vừa điều độ mực thước như người phương Bắc. Dấu ấn của văn hoá đồng bằng Bắc Bộ c̣n là mô h́nh sản xuất kinh tế theo kiểu làng nghề, phường nghề. Cái tinh thần "cùng hội cùng phường" mang đầy “tính giai cấp” nhằm bảo vệ lẫn nhau ấy phải chăng đă phát triển thành những hiệp hội thương mại, những công hội lao động đủ các ngành nghề hầu có thể cạnh tranh đối chọi, đảm bảo quyền lợi người Sài G̣n trên thương trường trước sự thao túng của những tập đoàn tư sản mại bản trong và ngoài nước. Về mặt ẩm thực, dân Sài G̣n ai cũng biết những món ngon vật lạ rất đặc trưng của miền Bắc như: phở, bánh cuốn, chả gị, bánh cốm, bánh phu thê… những thức uống như nước chè xanh, nước vối, nước bột sắn… điếu thuốc lào cũng là một nét đặc trưng “văn hoá húc” của đồng bằng Bắc Bộ. Về mặt thời trang, ấn tượng nhất là chiếc áo dài được cải biên theo thời gian dựa trên cảm hứng xuất phát từ chiếc áo dài tứ thân trong trang phục đồng bằng Bắc Bộ. Chiếc áo dài là niềm tự hào của người dân Sài G̣n v́ đă góp phần làm phong phú văn hoá Việt Nam và tôn vinh cá tính người Việt trước những trào lưu thời trang quốc tế đầy sôi động tại thành phố này. Có thể nói hơi thở của văn hoá đồng bằng Bắc Bộ quyện chặt và len lỏi vào mọi nếp sinh hoạt và cuộc sống của người dân trên đất Sài G̣n.

5. Sài G̣n thời kỳ Nam Bắc phân chia. Vào cuối thập niên 1950 lợi dụng t́nh h́nh thực dân Pháp suy yếu ở Đông Dương, đế quốc Mỹ thừa cơ hất cẳng Pháp ở miền Nam Việt Nam. Sài G̣n trở thành thủ phủ "đứng mũi chịu sào" những tác hại của chủ nghĩa tư bản và nền văn hoá công nghiệp kiểu Mỹ. Trong thời kỳ đối kháng văn hoá này, những “của nợ” từ nền văn hoá phương Tây như: tự do chủ nghĩa, cá nhân chủ nghĩa, thực dụng chủ nghĩa, duy tâm, duy trí, duy linh, duy nghiệm, siêu h́nh hay thần bí… chủ nghĩa đă "lần lượt" "đổ bộ" lên đất Sài G̣n gây ra một khung cảnh văn hoá vô cùng lộn xộn và phức tạp. Cái môi trường văn hoá độc hại ấy đă gieo rắc vô vàn tệ nạn trên đất Sài G̣n bởi khuynh hướng sùng bái vật chất, tiền bạc, t́nh dục, bạo lực hưởng thụ và thoát ly cuộc sống thực tế biểu hiện qua những lỗi sống "mạnh v́ gạo, bạo v́ tiền", những nghề gian hồ, bảo kê, những mối quan hệ buông thả. Quả thực văn hoá Sài G̣n dưới thời Mỹ ngụy đă bị sự tấn công mạnh mẽ của văn hoá đồi trụy. Thế nhưng cây văn hoá Sài G̣n sâu gốc, bền rễ trên nền tảng văn hoá Việt Nam, giàu chất văn hoá của bản địa ba miền Bắc, Trung, Nam lại thêm tinh hoa hội tụ từ những nền văn hoá Á châu đă đủ nội lực đề kháng và thải loại những độc tố phi nhân, vô luân đi ngược lại với những giá trị truyền thống ngàn đời của dân tộc. Mặt khác văn hoá Sài G̣n cũng biết gạn đục khơi trong, thâu hóa những yếu tố tích cực của nền văn hoá công nghiệp tư bản “sức mạnh khoa học, sáng tạo kỹ thuật, kinh tế vĩ mô…” những giá trị đă làm cho Âu, Mỹ có những quốc gia phát triển giàu mạnh, siêu cường hiện đại về một số lĩnh vực trên thế giới - biến chúng thành những kinh nghiệm thực tiễn trong thời kỳ hậu chiến tranh để xây dựng đất nước. Tính “tùy cơ ứng biến” của văn hoá Việt Nam cái khéo “dĩ bất biến ứng vạn biến” của người Sài G̣n là thế. Sự tranh thắng trong cuộc đối đầu giữa văn hoá Sài G̣n và văn hoá Pháp - Mỹ không chỉ biểu hiện những phạm trù: "hơn kém", "mạnh yếu", "đúng sai", mà c̣n phản ánh sâu xa quy luật sinh tồn trong vũ trụ và xă hội loài người trên nền tảng nhân sinh quan, vũ trụ quan sâu sắc của triết học, đạo học Á Châu và văn hóa Đại Việt: “nhu thắng cang, nhược thắng cường”, “Đại nghĩa thắng hung tàn, chí nhân thay cường bạo”. Sự cọ xát văn hoá Á – Âu trên đất Sài G̣n như diễn lại tích xưa trong thời chiến quốc: ở Tề th́ ngọt mà ở Sở th́ chua. Người Âu Mỹ lạm dụng sức mạnh khoa học kỹ thuật, chế tạo vũ khí phát động chiến tranh xâm lược để thoả măn tham vọng bá quyền thế giới. Ngược lại nền văn hoá công nghiệp khi du nhập vào đất Sài G̣n trên nền tảng của văn hoá Việt Nam đă được “Sài G̣n hoá": tận dụng sức mạnh khoa học công nghiệp, sáng tạo khoa học kỹ thuật, phát triển kinh tế nhằm nâng cao mức sống kiến tạo hoà b́nh, phục vụ cho nhu cầu hạnh phúc của con người. Sự phát triển không ngừng của thành phố này là một chứng minh cho định hướng ấy.

Tóm lại qua hai thời kỳ thực dân Pháp và đế quốc Mỹ thành phố Sài G̣n đă đứng trước những thử thách nặng nề về văn hoá bởi những áp đặt của nền văn hoá tư bản tiêu cực. Nhưng cũng như trong quá khứ "thuở ngàn năm nô lệ của giặc Tàu" th́ thời kỳ "trăm năm nô lệ giặc Tây” người Sài G̣n vẫn giữ được bản sắc văn hoá của ḿnh, thoát khỏi một nguy cơ vong bản và nô dịch về văn hoá.

6. Công cuộc cách mạng vĩ đại giải phóng đất nước kết thúc vẻ vang bằng chiến thắng lịch sử ngày 30-4-1975. Tổ quốc thống nhất, tự do và độc lập. Dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hoá Sài G̣n bắt đầu “một cuộc chiến đấu chống lại những ǵ đă cũ kỹ, hư hỏng để tạo ra những cái mới mẻ tốt tươi" (2). Với những thành tích vẻ vang, năm 1976 Sài G̣n chính thức vinh dự được Quốc hội phê chuẩn cho đổi tên là thành phố Hồ Chí Minh.

Thành phố Hồ Chí Minh là h́nh ảnh tiêu biểu thể hiện sức mạnh truyền thống đại đoàn kết dân tộc và ư chí thống nhất non sông. Một biểu tượng văn hoá đẹp và giàu ư nghĩa. Dưới ngọn cờ lănh đạo của Đảng, từ đây văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh mở cửa giao lưu và hội nhập vào ḍng văn hoá cách mạng của các nước cộng sản anh em trong phe xă hội chủ nghĩa và cả một số những quốc gia tiến bộ trong phong trào không liên kết. Trong bầu không khí văn hoá đại đồng đó cây văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục vươn cao qua sự trao đổi học tập để làm giàu thêm vốn văn hoá của chính ḿnh.

Trong bối cảnh khó khăn vừa phải giữ vững thành quả cách mạng, vừa xoá bỏ những nọc độc văn hoá phản động c̣n tồn tại, vừa phải xây dựng một nền văn hoá mới lành mạnh, vừa phải pḥng chống những âm mưu phá hoại văn hoá của kẻ địch, văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh trên nền tảng văn hoá dân tộc, văn hoá xă hội chủ nghĩa và tư tưởng Hồ Chí Minh đă vững vàng từng bước đi lên. Những khái niệm văn hoá mới, con người mới, xă hội mới được truyền thông và hoá thân vào những phong trào thiết thực cụ thể như: người tốt việc tốt, phong trào thanh niên xung phong, xây dựng khu phố văn hoá văn minh, sống và làm việc theo pháp luật v.v… Những thiết chế văn hoá xă hội chủ nghĩa như: nhà văn hoá, nhà truyền thống, câu lạc bộ, bảo tàng, thư viện, công viên, khu vui chơi giải trí đă nhanh chóng được thiết lập thay cho những bar rượu, hộp đêm, vũ trường, ṣng bạc… dưới thời Mỹ Ngụy đă làm biến dạng bộ mặt văn hoá Sài G̣n. Dưới ánh sáng cách mạng, những giá trị văn hoá mới mẻ như: chủ nghĩa quốc tế vô sản (vô sản toàn thế giới hiệp lại), chủ nghĩa xă hội (ḿnh v́ mọi người), lao động (lao động là vinh quang)… chủ nghĩa yêu nước và những giá trị văn hóa dân tộc đă được tư tưởng Hồ Chí Minh soi rọi, nâng tầm nhận thức và qui chiếu vào chủ nghĩa cách mạng, thời đại cách mạng và đạo đức cách mạng. Ví dụ như Trung với Đảng, Hiếu với Dân; Sửa đổi lề lối làm việc - đạo đức cách mạng thể hiện trong 5 điều: NHÂN – NGHĨA – TRÍ – DŨNG – LIÊM… Văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh đă kịp bắt nhịp và hoà ḿnh vào ḍng chảy văn hóa chung của cả nước. Đây có thể xem là thời kỳ mà văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh được bồi bổ và tăng thêm nội lực sau khi Tổ quốc thống nhất và ḍng chảy văn hoá cách mạng trực tiếp khơi nguồn sáng tạo để văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh chuẩn bị hội nhập vào cộng đồng quốc tế theo xu hướng chung của thời đại.

7. Qua thời kỳ ổn định sau chiến tranh. Trong xu thế toàn cầu hoá về nhiều phương diện, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần VI – 1986 nhà nước ta đă đề ra chủ trương đổi mới, b́nh thường hoá quan hệ và mở rộng cửa giao lưu với tất cả mọi quốc gia trên thế giới. Trong tinh thần cởi mở, đối thoại và hợp tác văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh, đă đi đến nhiều nơi trên thế giới và ngược lại nhiều đoàn văn hoá quốc tế kể cả các nước tư bản hoặc có chế độ chính trị khác biệt đă đến giao lưu với Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh.

Thế kỷ 21, con người đang mở ra những hoài băo, những ước mơ cho một cuộc sống hoàn hảo hơn, tốt đẹp hơn. Trong xu thế toàn cầu hoá các quốc gia đang mở tung những cửa ngơ của ḿnh để chào đón đối thoại và hợp tác. Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh là một cửa ngơ lớn của Tổ quốc Việt Nam nên chắc chắn sẽ là nơi tiếp tục đón nhận nhiều luồng văn hoá giao lưu có thể rất mới, rất xa lạ từ khắp năm châu bốn biển đổ về. Lịch sử đă nhiều lần thử thách Văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh và Văn hoá Sài G̣n – thành phố Hồ Chí Minh cũng từng chứng tỏ tính chân lư của ḿnh qua những bước đi thời gian của lịch sử.

------------------------------------------------
1. Từ sau thời kỳ mở cửa (1986) Thành phố đă có thêm một "Phố Hàn Quốc" trên đường Phạm Văn Hai – Q. Tân B́nh, một "Phố Nhật Bản" là chung cư của giáo viên, sinh viên Nhật, trên đường Hồ Văn Huê – Q. Phú Nhuận.
2. Trích Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nxb CTQG – 1999, tr.33 

(Theo "HCM CityWeb")
 

TRANG CHỦ

 LINKS