Trong tín ngưỡng nông nghiệp, người dân quan niệm Thần nông “rằn ṇng man” là vị thần phát hiện, hướng dẫn con người biết sử dụng và làm ra hạt lúa để sinh tồn. Do vậy, sau khi tra hạt và làm cỏ lần 2 (ngày 6/6 hằng năm), người Dao tuyển tổ chức lễ cúng nhờ Thần nông chăm sóc và bảo vệ cây lúa được tươi tốt, mùa màng bội thu…

Lễ cúng diễn ra ở quy mô cộng đồng làng và gia đ́nh, song chủ yếu và thường xuyên là ở gia đ́nh. Lễ cúng diễn ra gồm 3 phần gồm: khởi đầu - dâng lễ vật, niệm phép và trao hồn lúa. Lễ vật dâng chính bắt buộc phải có gồm thịt gà, lợn; số lượng lễ vật phụ thuộc vào số lượng thần linh và gia cảnh của chủ nhà.

Phần khởi đầu dâng lễ vật: thầy cúng mời Tứ trực công tào truyền tin tới những vị thần liên quan đến lễ cúng gồm: thần nông, thần nhà “pdau man”, thần lôi “bù cong man”, thổ địa “tây man” về dự; tiếp theo, thầy khấn dâng hiến lễ vật cho thần gồm: thịt lơn, thịt gà, lúa, xôi... cho thần, phát tiền cho từng vị thần, cúng tế nhờ sứ soái hỗ trợ thu gom các tai ương, dịch bệnh, vận hạn cho chủ nhà. Thầy cúng dùng những con châu chấu đă bó quấn vào giấy và sai người nhà mang lên một chiếc nồi hoặc vung xoong tượng trưng cho chiếc vạc và đổ dầu vào đốt (đại diện cho loài vật hay phá hoại mùa màng) nhằm diệt trừ các tai ương, sâu bệnh chuyên phá hoại cho cây …

Sau khi đă làm xong nghi thức giới thiệu, hiến dâng lễ vật và phát tiền cho các thần; thầy cúng ngồi niệm:

+ Mâm cúng tượng trưng kim quy đài “chắm quảy đài”:

+ Bát hương tượng trưng cho hoa sen “lền hoả”, khói hương toả ra tượng trưng cho ba đường thang mây lành “thám đến tảnh thếu lu”; khói hương được đốt từ nơi trần gian tới tầng mây (nơi trú ngụ của các vị thần tiên),

+ Trong khi hành lễ, thầy cúng dùng tay bốc những hạt gạo từ bát hương tung xuống lễ vật với hàm ư hạt gạo bay lên miếu Trúc Can mời Tứ trực công tào (trực ngày, trực tháng, trực năm, trực giờ) xuống nhận lư do và mục đích cúng tế của gia chủ; hạt gạo tượng trưng cho Binh chủ Hương Quan - một vị thần luôn hộ tống các lễ vật đến các vị thần linh mà dân làng (gia đ́nh) nhờ gửi; vỗ tay tượng trưng h́nh thức thu gom (tai ương dịch bệnh…); cầm dao(đạo cụ) thể hiện binh khí diệt các tai ương, dịch bệnh, ma tà, khi đập xuống đất là thể hiện hành động chiến đấu...;

Phần niệm phép: Thầy cúng nghênh thỉnh ba lần mới các vị thần linh xuống nhận lễ và trợ giúp cho đệ tử của ḿnh; tung gạo nhờ các vị công tào lên cầu thang mây đón thần linh xuống; thay mặt cho gia chủ hiến dâng tiền và lễ vật cho thần linh, cầu thần mong ước của dân làng có được một mùa thu hoạch bội thu; giao nộp lễ vật bằng cách cầm gạo ném vào lễ vật gồm lợn, con gà… đang thờ, nhờ Binh chủ Hương Quan (hạt gạo) hộ tống lên miếu của Thần nông “rằn ṇng man”, Thổ địa “tây man”, Thần lôi “bù cong man”, Thần nhà “pdau man”; rót rượu mời các vị thần linh; phân phát tiền cho các thần linh: khi phát thầy cúng nhúm một ít gạo ném vào đống giấy thể hiện thầy cúng kư điểm chỉ cho từng phần; thầy cúng cài một miếng giấy lên tai phải (không đội mũ) rồi tung một ít gạo thể hiện chiêu binh, sau đó thu gom nững tai ương; xé giấy làm thể hiện làm chứng giữa gia chủ và thần linh được vui vẻ theo ước nguyện; cuối nghi lễ, thầy tung gạo 4 lần hàm ư đưa lễ vật và 4 vị thần linh về nơi ngự giá.

Trao hồn lúa: Thầy cúng ôm nắm cây xả tượng trưng cho cây lúa đứng dậy đi ba ṿng theo chiều kim đồng hồ dừng lại lắc chuông… rồi đi ngược lại một ṿng, trao cây lúa cho gia đ́nh chủ nhà. Hôm sau, gia chủ cầm những cây lúa, cờ lúa… cắm tại nương với quan niệm thầy cúng đă xin hồn lúa từ Thần nông, sự giúp đỡ của Thần lôi, Thổ địa, Thần nhà sẽ tạo cho thời tiết được mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu…

Kết thúc lễ cúng, gia đ́nh bày mâm mời nhà thầy cùng ăn cơm. Trước khi ăn gia chủ đặt một đĩa, trong đó để chén rượu đưa cho thầy cúng, gia đ́nh chủ nhà quỳ gối lạy cảm tạ hướng về phía thầy cúng có nghĩa thầy cúng giúp gia đ́nh lấy được hồn lúa… Thầy cúng rót rượu mời lại mọi người, chúc gia chủ có mùa thu hoạch bội thu…

Trong nông nghiệp, người Dao tuyển quan niệm cây lúa cũng có hồn, các nghi lễ liên quan đến cây lúa gắn liền với phong tục tập quán của người dân: ngày mùng 2/2 là ngày thờ cúng Thành hoàng “nam xong” cầu thần cho dân làng có sức khoẻ tốt, không bị ốm đâu bệnh tật... có sức khoẻ để lao động sản xuất; ngày mùng 6/6 làm lễ cúng Thần nông cầu cho mưa thuận gió hoà, cây lúa tốt tươi để dân làng có một niềm vui lớn trong mùa thu hoạch. Đặt biệt, ngày thu hoạch lúa, bà chủ nhà tượng trưng cho hồn lúa mẹ hướng về phía mặt trời mọc buộc túm mấy bông lúa cùng bông hoa mào gà buộc trên một cọc hàm ư giữ hồn lúa rồi mới cùng mọi người hái lúa. Trước khi ra về, người Dao tuyển bó thành 2 cum to, một cum được gọi là lúa đực “blàu cỏng” cắm hoa mào gà màu trắng “cháy gắn phằng pe”, cum là lúa cái “blàu nhậy” cắm hoa mào gà đỏ “cháy gắn phằng thỉ” chuyển về giúp chủ nhà. Buổi tối, thầy cúng làm lễ trao hồn lúa từ 2 cum lúa chính cho chủ nhà…cùng với nghi thức trao hồn lúa, gia chủ tổ chức giă cốm, các nam thanh, nữ tú giă cốm, làm nghi lễ xin cốm... và hát giao duyên vui vẻ sau một mùa bội thu. Nội dung là: “Muốn là hát cho thật hết ư; mặt trời đă hiện cửa đằng đông; đành phải bước chân đi ra cửa; một bước tiến rồi ba bước lùi…như đôi uyên ương măi ngọt ngào”…

Nguồn: Sở VH-TT