Huế
vốn là nơi qui tụ nhiều di tích
thắng cảnh, nhiều ngôi chùa cổ
kính nổi tiếng của Việt Nam.
Nhưng ngôi chùa xưa nhất có lẽ
phải kể đến chùa Thiên Mụ- nơi
có sự tích ra đời gắn liền với
bước chân mở đường của vị chúa
Nguyễn đầu tiên xứ Đàng Trong.
Truyền thuyết kể rằng, khi
Nguyễn Hoàng vào làm Trấn thủ xứ
Thuận Hóa, ông đă đích thân đi
xem xét địa thế ở đây nhằm chuẩn
bị cho mưu đồ mở mang cơ nghiệp,
xây dựng giang sơn cho ḍng họ
Nguyễn sau này. Trong một lần
rong ruổi vó ngựa dọc bờ sông
Hương ngược lên phía đầu nguồn,
ông bắt gặp một ngọn đồi nhỏ nhô
lên bên ḍng nước trong xanh uốn
khúc, thế đất như h́nh một con
rồng đang quay đầu nh́n lại. Hỏi
ra mới biết, ngọn đồi này có tên
là đồi Hà Khê. Người dân địa
phương cho biết, nơi đây ban đêm
thường có một bà lăo mặc áo đỏ
quần lục xuất hiện trên đồi, nói
với mọi người “Rồi đây sẽ có một
vị chân chúa đến lập chùa để tụ
linh khí, làm bền long mạch, cho
nước Nam hùng mạnh“. V́ thế, nơi
đây c̣n được gọi là Thiên Mụ Sơn
(núi Thiên Mụ). Tư tưởng lớn của
chúa Nguyễn Hoàng dường như cùng
bắt nhịp được với ư nguyện của
dân chúng. Ông cho dựng một ngôi
chùa trên đồi, ngoảnh mặt ra
sông Hương, đặt tên là “Thiên Mụ
Tự“ (chùa Thiên Mụ).
Trong thực tế, ở đây đă từng
tồn tại một ngôi chùa của người
Chàm - di tích được nhắc đến
trong sách Ô châu cận lục của
Dương Văn An vào năm 1553. Nhưng
phải đến năm 1601 với quyết định
của chúa Nguyễn Hoàng, chùa mới
chính thức được xây dựng.
Theo đà phát triển và hưng
thịnh của Phật giáo xứ Đàng
Trong, chùa được xây dựng lại
quy mô hơn dưới thời chúa Nguyễn
Phúc Chu (1691-1725). Năm 1710,
chúa cho đúc một chiếc chuông
lớn có khắc một bài minh trên đó.
Đến năm 1714, chúa lại cho đại
trùng tu chùa với hàng chục công
tŕnh kiến trúc hết sức quy mô
như điện Thiên Vương, điện Đại
Hùng, nhà Thuyết Pháp, lầu Tàng
Kinh, pḥng Tăng, nhà Thiền...
mà nhiều công tŕnh trong số đó
ngày nay không c̣n nữa. Ông c̣n
đích thân viết bài văn bia nói
về việc xây dựng các công tŕnh
kiến trúc ở đây, ca tụng triết
lư của đạo Phật, ghi rơ sự tích
Ḥa thượng Thạch Liêm - người có
công lớn trong việc giúp chúa
Nguyễn chấn hưng Phật giáo ở
Đàng Trong. Bia được đặt trên
lưng một con rùa đá rất lớn,
trang trí đơn sơ nhưng tuyệt đẹp.
Với quy mô được mở rộng và
cảnh đẹp tự nhiên, ngay từ thời
đó, chùa Thiên Mụ đă trở thành
ngôi chùa đẹp nhất xứ Đàng Trong.
Trải qua bao biến cố lịch sử,
chùa Thiên Mụ đă từng được dùng
làm đàn Tế Đất dưới triều Tây
Sơn (khoảng năm 1788), rồi được
trùng tu tái thiết nhiều lần
dưới triều các vua nhà Nguyễn.
Năm 1844, nhân dịp mừng lễ “bát
thọ“ (mừng sinh nhật thứ tám
mươi) của bà Thuận Thiên Cao
Hoàng hậu (vợ vua Gia Long, bà
nội của vua Thiệu Trị), vua
Thiệu Trị kiến trúc lại ngôi
chùa một cách quy mô hơn: xây
thêm tháp Từ Nhân (sau đổi là
Phước Duyên), đ́nh Hương Nguyện
và dựng 2 tấm bia ghi chép thơ
văn của nhà vua.
Tháp Phước Duyên là một biểu
tượng nổi tiếng gắn liền với
chùa Thiên Mụ. Tháp cao 21m, gồm
bảy tầng, được xây dựng ở phía
trước chùa. Mỗi tầng tháp đều có
thờ tượng Phật. Bên trong có cầu
thang h́nh xoắn ốc dẫn lên tầng
trên cùng, nơi trước đây có thờ
tượng Phật bằng vàng. Phía trước
tháp là đ́nh Hương Nguyện.
Chùa Thiên Mụ được xếp vào hai
mươi thắng cảnh đất Thần Kinh
với bài thơ “Thiên Mụ chung
thanh” do đích thân vua Thiệu
trị sáng tác và được ghi vào bia
đá dựng gần cổng chùa. Năm 1862,
dưới thời vua Tự Đức, để cầu
mong có con nối dơi, nhà vua sợ
chữ “Thiên“ phạm đến Trời nên
cho đổi từ “Thiên Mụ” thành
“Linh Mụ” (Bà mụ linh thiêng).
Măi đến năm 1869, vua mới cho
dùng lại tên Thiên Mụ như trước.
Bởi vậy trong dân gian, người ta
vẫn dùng cả hai tên khi muốn
nhắc đến chùa này.
Trận băo khủng khiếp năm 1904
đă tàn phá chùa nặng nề. Nhiều
công tŕnh bị hư hỏng, trong đó
đ́nh Hương Nguyện bị sụp đổ hoàn
toàn. Qua nhiều đợt trùng tu lớn
nhỏ, ngoài những công tŕnh kiến
trúc như tháp Phước Duyên, điện
Đại Hùng, điện Địa Tạng, điện
Quan Âm... cùng bia đá, chuông
đồng, chùa Thiên Mụ ngày nay c̣n
là nơi có nhiều cổ vật quí giá
không chỉ về mặt lịch sử mà c̣n
cả về nghệ thuật. Những bức
tượng Hộ Pháp, tượng Thập Vương,
tượng Phật Di Lặc, tượng Tam Thế
Phật... hay những hoành phi, câu
đối ở đây đều ghi dấu những thời
kỳ lịch sử vàng son của chùa
Thiên Mụ.
Trong khuôn viên của chùa là
cả một vườn hoa cỏ được chăm sóc
vun trồng hàng ngày. Ở đó, ḥn
non bộ của vị tổ nghề hát tuồng
Việt Nam Đào Tấn được đặt gần
chiếc xe ô tô - di vật của cố
Ḥa thượng Thích Quảng Đức để
lại trước khi châm lửa tự thiêu
để phản đối chính sách đàn áp
Phật giáo của chế độ Ngô Đ́nh
Diệm năm 1963. Cuối khu vườn là
khu mộ tháp của cố Ḥa thượng
Thích Đôn Hậu, vị trụ tŕ nổi
tiếng của chùa Thiên Mụ, người
đă cống hiến cả cuộc đời ḿnh
cho những hoạt động ích đạo giúp
đời.
Tọa lạc bên bờ sông Hương thơ
mộng của miền Trung, chùa Thiên
Mụ với kiến trúc cổ kính đă góp
phần điểm tô cho bức tranh thiên
nhiên nơi đây càng thêm duyên
dáng, thi vị. Tiếng chuông chùa
như linh hồn của Huế, vang vọng
măi theo ḍng nước sông Hương
chảy qua trước Kinh Thành, xuôi
về cửa biển, đọng lại trong ḷng
khách phương xa đến Huế một nỗi
niềm vương vấn chốn Thiền Kinh.
