Ngọ Môn là di
tích kiến trúc thời Nguyễn, cổng
chính phía nam của Hoàng thành.
Ngọ Môn được xây dựng năm Minh
Mạng 14 (1833), khi triều Nguyễn
tổ chức qui hoạch lại toàn bộ
mặt bằng kiến trúc Hoàng thành.
Nguyên tại vị trí này trước kia
là Nam Khuyết Đài, xây dựng đầu
thời Gia Long. Trên đài có điện
Càn Nguyên, hai bên có hai cửa
là Tả Đoan Môn và Hữu Đoan Môn.
Năm Minh Mạng 14
(1833), Nam Khuyết Đài bị giải
thể hoàn toàn để lấy chỗ xây
dựng Ngọ Môn. Trong bốn cổng của
Hoàng thành, Ngọ Môn là chiếc
cổng lớn nhất. Về mặt từ nguyên,
Ngọ Môn có nghĩa là chiếc cổng
xây mặt về hướng Ngọ. Hướng này,
theo quan niệm của địa lư phong
thủy phương Đông là hướng Nam (nhưng
cần hiểu là trên cả một trục
rộng từ đông nam đến tây nam).
Hướng của Ngọ Môn cũng như toàn
bộ Kinh thành Huế trên thực tế
là hướng càn - tốn (tây bắc -
đông nam) nhưng vẫn được xem là
hướng Ngọ - hướng nam, hướng mà
Dịch học qui định dành cho bậc
vua Chúa để “nhi thính thiên hạ,
hướng minh nhi trị” (hướng về lẽ
sáng để cai trị thiên hạ).
Về mặt kiến trúc,
Ngọ Môn gần hai phần chính: đài
- cổng và lầu Ngũ Phụng.
- Phần đài
- cổng có b́nh diện h́nh chữ U
vuông góc, đáy dài 57,77m. Cạnh
bên dài 27,06m. Đài xây bằng
gạch đá kết hợp với các thanh
dầm chịu lực bằng đồng thau. Đài
cao gần 5m, diện tích chiếm đất
hơn 1560m2 (kể cả phần trong
ḷng chữ U). Thân đài trổ 5 lối
đi. Lối chính giữa là Ngọ Môn,
chỉ dành cho vua đi. Hai lối bên
là Tả Giáp Môn và Hữu Giáp Môn,
dành cho quan văn, vơ theo cùng
trong đoàn Ngự đạo. Hai lối đi
bên ngoài cùng nằm ở hai cánh
chữ U là Tả Dịch Môn và Hữu Dịch
Môn, dành cho binh lính và voi
ngựa theo hầu. Lối kiến trúc 5
cổng kiểu “ba cửa thẳng, hai cửa
quanh” như vậy rất giống kiểu
“minh tam ám ngũ” (nh́n rơ 3,
thực ra trong ḷng là 5) của Ngọ
Môn ở Cố Cung Bắc Kinh.
- Lầu Ngũ
Phụng đặt ở phía trên đài - cổng.
Ngoài phần thân đài, lầu c̣n
được tôn cao bởi một hệ thống
nền cao 1,15m cũng chạy suốt
thân đài h́nh chữ U. Lầu có hai
tầng, kết cấu bộ khung hoàn toàn
bằng gỗ lim với chẳn 100 cây
cột. Mái tầng dưới nối liền
nhau, chạy ṿng quanh để che cho
phần hồi lang. Mái tầng trên
chia thành 9 bộ, với rất nhiều
h́nh chim phụng trang trí ở phần
bờ nóc, bờ quyết, khiến ṭa lầu
trông rất nhẹ nhàng, thanh
thoát. Bộ mái chính giữa của lầu
Ngũ Phụng lợp ngói ống màu vàng,
tám bộ c̣n lại lợp ngói ống màu
xanh
“Ngọ Môn năm cửa
chín lầu
Một lầu vàng, tám
lầu xanh, ba cửa thẳng, hai cửa
quanh"
Kiến trúc của Ngọ
Môn có dáng dấp tương tự Thiên
An môn ở Cố cung Bắc Kinh nhưng
vẫn thể hiện rơ phong cách kiến
trúc dân tộc. Ngọ Môn của Huế
trông nhẹ nhàng, duyên dáng và
xưa nay vẫn được xem là một đỉnh
cao của nghệ thuật kiến trúc
cung đ́nh Huế. Ngọ Môn cũng là
nơi chứng kiến nhiều sự kiện
lịch sử quan trọng. Nơi đây ngày
xưa vẫn thường diễn ra các lễ
lạc quan trọng nhất của triều
Nguyễn như lễ Ban sóc (ban lịch
mới), Truyền Lô (tuyên đọc tên
tiến sĩ tân khoa)... Ngày 30
tháng 8 năm 1945, Ngọ Môn là nơi
chứng giám lễ thoái vị của hoàng
đế Bảo Đại, vị vua cuối cùng của
chế độ quân chủ Việt Nam.
