Làng gốm Bát Tràng
Nằm bên bờ tả
ngạn sông Hồng, cách trung tâm thủ đô Hà Nội hơn
10 km về phía Đông - Nam là làng gốm Bát Tràng,
nay thuộc huyện Gia Lâm (ngoại thành Hà Nội).
Là một làng gốm lâu đời và lừng danh nhất ở Việt
Nam, làng gốm Bát Tràng ngày nay vẫn hoạt động
và ngày càng phát triển mạnh. Tục truyền, làng
ban đầu có tên là Bạch Thổ phường (phường những
người thợ làm đồ đất trắng) sau đổi lại thành
Bát Tràng phường (phường có ḷ bát).
Theo truyền thuyết dân gian th́ nghề gốm xuất
hiện ở Bát Tràng từ thời Lư. Do một nhóm người
vùng Bạch Bát (Bồ Bát) thuộc huyện Yên Mô tỉnh
Ninh B́nh đi thuyền ngược sông Hồng để buôn bán,
gần đến Thăng Long thấy một băi đất hoang ph́
nhiêu họ liền ghé lên nghỉ qua đêm.
Đêm ấy một trong số những người đó mơ thấy vua
Thuỷ Tề rước xuống Thuỷ Cung chơi. Khi người đó
về, vua sai một đoàn thợ đi theo và xây cho toà
nhà lộng lẫy toàn bằng đất thó. Về sau con cháu
người này cứ cậy đất thó ra ăn mà tường măi
không đổ… Tỉnh dậy người ấy đem giấc mơ của ḿnh
kể lại cho cả đoàn, mọi người cho đây là điềm
lành, bèn quyết định bỏ nghề buôn ở lại cắm đất
ấy lập làng.
Câu chuyện tuy không mấy thuyết phục về thời
điểm xuất hiện làng gốm Bát Tràng. Song qua tài
liệu khảo cổ học cho biết có nhiều di tích Lư
trang trí bằng các vật liệu đồ gốm men xanh. Một
tài liệu đáng tin cậy hơn là Dư địa chí của
Nguyễn Trăi viết đầu thời Lê cho biết: Nhà nưóc
định lệ mỗi lần cống Trung Quốc, làng Bát Tràng
phải cung ứng 70 bộ bát đĩa. Điều đó chứng tỏ
đến thời gian này gốm Bát Tràng đă khá tinh xảo.
Hiện nay, ở nhiều đ́nh chùa vẫn c̣n lưu giữ các
chân đèn, lư hương có chạm h́nh rồng phượng, mây
hoa màu xanh lam, đề rơ tên, địa chỉ và thời
gian chế tác tại Bát Tràng thế kỷ XVI (chùa Bối
Khê - Hà Tây).
Ngoài ra một số tài liệu của người nước ngoài
cũng cho biết những thông tin về gốm Bát Tràng ở
thế kỷ XVI - XVII (Pujio Koiama - gốm cổ châu
Á). Với tất cả những thông tin đó cho phép ước
đoán làng Bát Tràng đă tồn tại ở ven đô Thăng
Long với tư cách một làng nghề khoảng hơn 500
năm nay.
Gốm Bát Tràng từ xa đến nay đă lưu hành trên
khắp mọi miền đất nước, thậm chí ra cả nước
ngoài. Nhiều loại loại gốm quư và độc đáo nhất
của ta đă từng nổi tiếng trong và ngoài nước. Đó
là gốm men ngọc (thời Lư - Trần), gốm hoa nâu
hay gốm men nâu (cuối Trần - đầu Hồ), gốm men
rạn (thời Lê - Trịnh) và gốm hoa lam (vào cuối
Lê - đầu Nguyễn). Có thể xác nhận được các loại
gốm quư ấy đều được sản xuất ở Bát Tràng, trừ
gốm men nâu do làng gốm Thổ Hà (Hà Bắc) làm là
chính.
Từ những thế kỷ trước, đồ gốm Bát Tràng đă thuộc
loại cao cấp, quư hiếm nhưng phần nhiều là đồ
thờ: chân đèn, lư hương, b́nh hoa. Về sau, do
thị hiếu phát triển, cộng với nhu cầu thị
trường, gốm Bát Tràng đă có nhiều đồ gia dụng,
phổ biến nhất là bát, đĩa, b́nh, lọ.
Ngày nay, gốm Bát Tràng đă sản xuất khá nhiều
mặt hàng phong phú về chủng loại và kiểu dáng,
bao gồm cả những mặt hàng mỹ nghệ: Đĩa treo
tường, lọ hoa, con giống, tượng phiên bản và phù
điêu với kỹ thuật và công nghệ cao.
Đứng trước những mặt hàng mỹ nghệ gốm Bát Tràng
ngày nay cho ta cảm giác thán phục đến kinh ngạc
bởi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân làng gốm -
những con người đă sai khiến được đất và lửa để
tạo nên những men ngọc cho đời. |
